Bu söylem artık hakkıyla kullanılabilir. Çünkü dünya ticaretinde artık para birimi değişiyor. Yeni rezerv para birimimiz: güven.

Sanayi Devrimi’nden sonra yüksek adetli üretimin ve buna bağlı olarak farklı pazarlara ulaşmanın türlü yolları arandı. Pazar arayışları sömürgecilik sürecini tetikledi. En nihayetinde paylaşılamayan pazarlar büyük dünya savaşlarını doğurdu. Sonrasında yaşanan süreç ise bir barış iklimini beraberinde getirdi. Her ne kadar arada Soğuk Savaş dönemi yaşanmış olsa da ticaret birleştirici güç olarak bir diplomasi dili haline geldi.

Geçtiğimiz yirmi yıla kadar bu barış iklimi sürerken, teknolojik gelişmelerin hayatımıza hızla girmesi ve hayatımızı değiştirmesiyle birlikte bu dönem yerini yeniden çatışmalara bıraktı. Yeni ekonomi dili bu dönemi ticaret savaşları olarak adlandırdı. Ticaret savaşları ise bugün yerini gerçek savaşlara bırakmış durumda.

Bildiğimiz klasik kapitalist anlayış artık egemen devletlerin alışık olduğu düzende ilerlemiyor. İlerlemeyecek de. Bu kez süper bağımsız bir değişken devrede: teknoloji. Yakın gelecekte sadece ekonomik sermaye ticaret yapmak için yeterli olmayacak. Geleceğin yeni para birimi güven olacak.

Ticarette güven ne demek?

Artık bir malı en uygun maliyetle satan değil; güvenli üretim yapan, karbon salımını yöneten, güvenilir taşıyıcıyla çalışan, güvenli rotaları kullanan ve zamanında teslim eden şirketler öne çıkacak. Aynı şekilde herkes mal alamayacak; ödemesini zamanında yapan, kaynağı şeffaf ve meşru olan parayla çalışan, tedarikçisine dikkat eden ve finansal ilişkileri temiz olan şirketler ticaret yapabilecek.

Söz konusu yeni değerler elbette yeni bir anlayışı ve yeni bir sistemi beraberinde getiriyor. Bu sistem kendisini sürekli denetleyen, hatayı tolere etmeyen daha net bir sistem olacak. Teknolojinin sağladığı imkânlar artık böyle bir sistemi kurmayı mümkün kılıyor. Bu yeni sistemde en önemli kaynak veri olacak. Ama sıradan veri değil; güvenilir veri.

SAFE Framework

Dünya Gümrük Örgütü’nün ilk olarak 2005 yılında ortaya koyduğu ve zaman içinde güncellediği SAFE Standartlar Çerçevesi (SAFE Framework of Standards) bu dönüşümün ilk ve en önemli işaretlerinden biriydi. Gümrük idarelerinin kendi aralarında iletişimi ve iş dünyasının gümrüklerle iş birliği içinde hareket etmesiyle tedarik zincirinin güvenliğini sağlama yaklaşımı ortaya çıktı.

Aslında bu anlayışı biz 11 Eylül saldırılarından sonra güç kazanan güvenli tedarik zinciri yaklaşımıyla birlikte gördük. Bu yaklaşımın en somut örneklerinden biri AEO (Authorized Economic Operator), yani bizdeki adıyla Yetkilendirilmiş Yükümlü (YYS) modelidir.

Adı AEO olur mu bilinmez, ancak yakın gelecekte YYS alırken cevapladığımız soruların ve doldurduğumuz kutucukların ticaretin doğal bir parçası haline gelmesi kaçınılmaz görünüyor. O kutucuk dolu değilse geçmiş olsun.

Yeni kavram: Data-Driven Trade (Veri Temelli Ticaret) 

Bu kavram aslında teknolojik bir yenilikten çok yeni bir anlayış olarak karşımıza çıkıyor. Yeni model, ticaret gerçekleştikten sonra belgeler üzerinde yapılan kontrolü değil, ticaret henüz başlamadan önce oluşan veriler üzerinden analiz yapmayı esas alıyor. Yani artık ticareti temsil eden evraklar kontrol edilmiyor; ticaretin verileri analiz ediliyor.

Bu analiz karşımıza başka bir kavramı çıkarıyor:

End-to-End Visibility.

Yani uçtan uca görünürlük.

Uzun zamandır finans piyasalarında aşina olduğumuz bir kavram olan şeffaflık artık global ticarette de temel bir unsur haline geliyor. Kimin ürettiği, kimin taşıdığı, hangi rotayı kullandığı ve ne zaman teslim ettiği gibi bilgiler uçtan uca görünür olmak zorunda.

Yeni devlet anlayışı nasıl olacak?

Devletler yeni dönemde denetleyici rollerini ne ölçüde sürdürebilecekleri sorusuyla karşı karşıya. Çünkü artık ticaret veriler üzerinden yürüyecek ve ticaret piyasası bu değişime duyarlı hale gelecek.

Yeni devlet anlayışı ticareti kontrol eden değil, sistemi kuran devlet anlayışı olacak.

Günümüzde insan ihtiyaçlarının çeşitliliğinin artması ve global ticaret hacminin kontrol edilmesi zor seviyelere ulaşması risk unsurlarını artırmıştır. Bu nedenle devletlerin yeni politikası riski tamamen ortadan kaldırmak değil, riski doğru şekilde yönetmek olmalıdır.

İşte tam bu noktada yeniden aynı kavramlara geliyoruz:

blockchain, IoT, yapay zekâ ve Data Hub.

Ülkeler elbette kendilerini bu yeni çağa uydurmak için er ya da geç gerekli altyapıları kuracak ve bu sisteme entegre olacaklar.

Asıl mesele şu:

Henüz Yeşil Mutabakat sürecine uyum konusunda zorlanan ticaret erbabımız bu teknolojik dönüşüme nasıl adapte olacak?

Bu sorunun cevabı, önümüzdeki dönemin en önemli rekabet alanlarından biri olacak.